Amortisman hesaplamalarında birçok değişken devreye girer. Vergi Usul Kanunu (VUK) işletmelere, amortisman hesaplama yöntemlerinde tercihi serbest bırakmasına rağmen bazı kurallar ölçüsünde ayrılması gerektiğini belirtir. Amortisman şartlarını taşıyan sabit kıymetler için amortisman ayırma işlemleri varlığın yararlı ömrü boyunca gider göstermeye imkan tanırken amortisman oranı ile süresine bağlı şekilde hesaplanarak demirbaş listeleri ve aktif hesaplarına kaydedilir. İşletmenin tuttuğu defter usulü, seçilen yöntem gibi değişkenler hesaplama sürecini etkiler. O halde yazının devamında amortisman ayırmak için ihtiyaç duyacağınız bilgileri bulabilirsiniz.
İçindekiler:
Amortisman Hesaplama Yöntemleri
213 sayılı VUK 3. bölümde ayrıntılarıyla anlatılan amortisman kavramı 315. maddeye göre aslında normal (doğrusal) ve azalan bakiyeler usulüyle amortisman olarak deftere kaydedilebilir. T.C. Kamu Gözeti̇mi̇ Muhasebe ve Deneti̇m Standartları Kurumu, Türkiye Muhasebe Standartları (TMS) gereğince amortisman ayırmaya farklı usul ve düzenlemeler de getirir. Bununla birlikte iktisadi değerin cinsine bağlı olarak da bazı özel hesaplamalar uygulanır. Buna göre yöntemlere aşağıdaki gibi daha detaylı bakmak önemlidir:
Normal Amortisman Yöntemi
Doğrusal amortisman adı da verilen bu yöntemde işletmenin sahip olduğu makine, teçhizat gibi duran varlıkların değerinin zaman içerisinde eşit miktarlarda azaltılmasıyla giderleştirilir. Yani, maliyetlerinin, faydalı ömürleri boyunca eşit taksitlerle gider olarak gösterilmesidir. VUK 315. maddeye göre ilgili varlıklar, Maliye Bakanlığı tarafından ilan edilen amortisman oranları üzerinden itfa edilir. Bu oranların tespitinde, söz konusu varlıkların ekonomik ömürleri temel alınır. İşletme hesabı ve bilanço esasına göre defter tutan mükellefler tercih edebilir. Amortisman oranını duran varlığın ekonomik ömrünü 1’e bölerek bulabileceğiniz gibi “Amortisman Oranları” başlıklı yazıdan da öğrenebilirsiniz.
Normal Amortisman Hesaplama Örnek
XYZ Limited Şirketi’nin muhasebe kayıtlarında, 5 yıl faydalı ömrü olan KDV hariç 10.000 TL tutarında bir cihaz olarak gösterilen demirbaşın amortizasyonunu, doğrusal yöntemle gerçekleceğini varsayalım. Gördüğünüz gibi aşağıdakine benzer bir amortisman hesaplama tablosu oluşturulunca, 10.000 TL değerindeki bu varlıktan her yıl 2.000 TL değer düşümü yapılıyor. Bu şekilde, 5 yılın sonunda varlığın değeri sıfıra iniyor.
Normal Amortisman Hesaplama
| Yıl | Amortismana Tabi Tutar (TL) | Amortisman Oranı (%) | Dönem Amortisman Tutarı (TL) | Birikmiş Amortisman Tutarı (TL) |
| 1. Yıl | 10.000 | 20 | 2.000 | 2.000 |
| 2. Yıl | 10.000 | 20 | 2.000 | 4.000 |
| 3. Yıl | 10.000 | 20 | 2.000 | 6.000 |
| 4. Yıl | 10.000 | 20 | 2.000 | 8.000 |
| 5. Yıl | 10.000 | 20 | 2.000 | 10.000 |
Azalan Bakiyeler Yöntemi
Hızlandırılmış amortisman adıyla da bilinen yöntemde varlık ilk yıllarında daha hızlı, son yıllarında ise yavaş amortise edilir. Bu yöntem, varlıkların değer kaybetme hızının ilk yıllarda daha yüksek olduğu düşüncesine dayanır. Yani, yeni bir makine ilk yıllarında daha verimli çalışır ve daha fazla gelir getirir, ancak zamanla verimliliği azalır. Varlığın kalıntı değeri hesaplamalarda ihmal edilir. Maliyeti, amortisman tablosunda başlangıç değeri olarak alınır.
Son dönemde, varlığın defter değeri, kalıntı değerine eşitlenerek tam amortisman yapılır. Sadece bilanço usulüne göre defter tutan mükelleflerin kullanabileceği yöntem VUK 315. maddeye göre uygulanacak amortisman oranı, normal oranın %50’sini aşmayacak şekilde iki katına çıkarılarak belirlenir. Aynı zamanda bilanço esasına göre defter tutanlar normal ve azalan bakiyeler yöntemlerinden istediği ile ilerleyebilir.
Azalan Bakiyeler Amortisman Hesaplama Örnek
Demirbaş amortisman hesaplama örneği ile devam edelim. XYZ Limited Şirketi faydalı ömrü 5 yıl olan 10.000 TL tutarındaki cihazı azalan bakiyeler yöntemine göre amortize etmek isterse normal yöntemde %20 olan amortisman oranı bu yöntemde 2 ile çarpılarak %40 olur. Son yıla devreden değer yok edilir.
Azalan Bakiyeler Amortisman Hesaplama
| Yıl | Amortismana Tabi Tutar (TL) | Amortisman Oranı (%) | Dönem Amortisman Tutarı (TL) | Birikmiş Amortisman Tutarı (TL) |
| 1. Yıl | 10.000 | 40 | 4.000 | 4.000 |
| 2. Yıl | 6.000 | 40 | 2.400 | 6.400 |
| 3. Yıl | 3.600 | 40 | 1.440 | 7.840 |
| 4. Yıl | 2.160 | 40 | 864 | 8.704 |
| 5. Yıl | 1.296 | – | 1.296 | 10.000 |
Kıst Amortisman Yöntemi
Araçların, diğer sabit kıymetlere göre daha hızlı değer kaybetmesi sebebiyle binek araç amortisman hesaplamak için kullanılır. İlk alındığı yılda tam amortisman ayrılmadan kendi amortisman süresi boyunca kısıtlanarak hesaplanır. Binek otomobillerin aktife alındığı yılın kesri, tam bir ay olarak kabul edilerek amortisman ayrılmasına başlanır. Kalan amortisman tutarı ise, varlığın ekonomik ömrünün son yılına kadar ertelenip bu yılda tamamıyla yok edilir.
Daha anlaşılır olması için bir şirketin, arabasını ilk aldığı yılın kalan ayları için tam bir ay gibi düşerek amortisman (değer kaybı) hesapladığını düşünebilirsiniz. Yani, arabanın ilk satın alındığı ayın ortasında alınmış gibi olmalıdır. Sonraki yıllarda ise normal amortisman hesaplama yöntemleri uygulanır. Ancak, aracın ömrünün son yılında kalan tüm değer bir seferde gider olarak yazılır.
Kıst Amortisman Hesaplama Örnek
XYZ Limited Şirketi, 15 Ağustos 2023’te satın aldığı B marka binek aracın amortismanına, normal amortisman yöntemi ile başlamıştır. Aracın aktife alındığı yılın kalan 7 aylık amortisman tutarı, itfa süresinin son yılına ilave edilerek, bu yılda tamamiyle amortize edilir. Aşağıdaki gibi bir sonuç çıkabilir:
Kıst Amortisman Hesaplama
| CİNSİ | AKTİFE GİRİŞ TARİHİ | DEĞERİ (TL) | AMORTİSMAN ORANI (%) | 2023 AMORTİSMAN (TL) |
| B marka binek otomobil | 15.08.2023 | 80.000,00 | 20% | 6.666,66 |
| Yıllık amortisman tutarı | 80.000 x %20 = 16.000 TL | |||
| 5 aylık amortisman tutarı | 16.000 x 5/12 = 6.666,66 TL |
Madenlerde Amortisman
VUK 316. maddeye göre maden işletmelerinin imtiyaz veya maliyet bedelleri, cevher çıkarma faaliyetleri sonucu oluşan değer kaybı nedeniyle amortismana tabi tutulur. Amortisman oranları, madenin türü ve işletmenin büyüklüğü gibi faktörlere göre Maliye Bakanlığı tarafından belirlenir.
Fevkalade Amortisman
Amortisman ayırma yöntemleri içerisinde oldukça nadir karşılaşılır. 317. maddede anlatılan durum, mücbir sebepler nedeniyle değer kaybeden varlıkları amortismana ayırmak amacıyla kullanılır. Bu yöntemle varlıkların değeri, normal amortismandan daha hızlı bir şekilde azaltılabilir. Ancak, olağanüstü amortisman uygulamak için vergi dairesinden onay alınması zorunludur.
Arazilerde Amortisman
Vergi mevzuatı, boş arsaların amortismana tabi olmadığını açıkça belirtir. Ancak, arsalar üzerine inşa edilen yapılar veya dikili bitkiler bulunan varlıklar, amortismana tabi tutulur. Bu varlıkların amortisman oranları, türlerine göre farklılık gösterir. Örneğin, zeytinlikler için %2, dutluklar için ise %2,5 amortisman oranı uygulanır.
Birikmiş Amortisman Hesaplama
Birikmiş amortisman, genellikle her dönem sonunda hesaplanırken önceki dönemlerde ayrılan amortisman tutarlarının toplanmasıyla bulunur. Örneğin 10.000 TL’ye satın alınan 5 yıl ekonomik ömre sahip makine, normal amortisman yöntemine göre her yıl 2.000 TL (10.000 TL / 5 yıl) amortisman olarak ayrılacaktır. 3 yıl sonraki birikmiş amortismanı 2.000 TL×3 yıl = 6.000 TL olacaktır.
Amortisman Hesaplamaları için Bilinmesi Gerekenler
Hesaplamalarda kullanacağınız aşağıdaki kavramlar sıklıkla karşınıza çıkar:
- Öncelikle amortisman varlığın değerinin, kullanım ömrü boyunca sistematik parçalara bölünerek kayıtlara geçirilmesi anlamına gelir.
- Dolayısıyla kıymetin başlangıç değerinden, kullanım ömrünün sonunda elde edileceği tahmin edilen değerin düşülmesiyle bulunan değere amortismana tabi tutar adı verilir.
- En sonunda hurdaya ayrıldığında elde edilen; ayrıştırma masrafları düşüldükten sonra kalan miktara kalıntı değeri denir.
- Sonuç olarak amortisman ayırmak için ilgili sabit kıymetin işletmenin ekonomik olarak faydalanabileceği tahmini süresini belirleyen faydalı ömrünü ve amortisman oranını bilmek gerekir.
Her mal amortisman ayırmaya uygun değildir. Amortisman şartlarını öğrenmek için “Amortisman Nedir?” başlıklı yazıya göz atabilirsiniz.
Amortisman Hesaplamalarında Dikkat Edilmesi Gerekenler
Amortisman hesaplaması 2023’te başlayan enflasyon düzeltmeleri sebebiyle daha karmaşık hale gelmiştir. Ancak her şirket muhasebe departmanı ile bu karışıklığı rahatça çözebilir. Yine de hesaplama temellerinde aşağıdaki hususlara dikkat etmekte fayda vardır:
- Şirketler amortisman çeşitlerinden yalnızca birini seçebilir.
- Normal amortisman seçildikten sonra başka usule geçilemez.
- Amortisman ayırma, azalan bakiyelere göre yapılmaya başlandıktan sonra normal yönteme geçiş yapılabilir.
- Varlığın kalıntı değeri ve yararlı ömrü, her hesap dönemi sonunda gözden geçirilerek, beklentilerdeki değişiklikler TMS 8’e uygun olarak muhasebeleştirilmelidir.
- Hesaplamanın doğruluğu açısından her değere özel amortisman hesaplama tablosu oluşturmak son derece etkili olabilir.
- İşletme hesabına göre defter tutan mükellefler sadece normal amortisman yöntemini seçebileceğini unutmamalıdır. Bilanço esasında her ikisi de kullanılabilir.
Amortisman hesaplaması, işletmelerin finansal tablolarını doğru yansıtmaları ve vergi avantajlarından yararlanmaları adına büyük önem taşır. Yukarıda verilen bilgiler ışığında genel bir çerçeve sunmak istedik. Daha detaylı bilgi için muhasebeci veya vergi uzmanına danışmanız sağlıklı olabilir.
