Amortisman nedir? Vergi hukukunda önemli yere sahip, doğal olarak şirketleri de yakından ilgilendiren giderlerin başında gelir. Özellikle de enflasyon muhasebesi nedeniyle muhasebe uzmanları için daha karmaşık hâl alan amortisman, kısaca işletmenin aktifinde kayıtlı malların faydalı ömürleri boyunca eskime, yıpranma gibi süreçlerde kaybettiği değer ölçüsünde giderleştirilebilmesini sağlayan muhasebe işlemidir. Dolayısıyla işletmeniz bünyesine katacağınız veya almayı düşündüğünüz emtia maliyetlerini doğru amortisman hesaplamaları sayesinde kârı azaltıp vergi matrahından düşürmek mümkün olabilir. Amortisman gideri nedir, nasıl uygulanır gibi konu başlıklarına değindiğimiz yazıyı okuyarak pratik bilgi edinebilirsiniz.
İçindekiler:
Amortisman Nedir, Ne İşe Yarar?
Kelime anlamı olarak varlığın kullanım ömrü boyunca değer kaybetmesi anlamına gelen amortisman esasında muhasebede varlığın maliyetinin, faydalı ömrü boyunca dönemsel olarak kârlara dağıtılması amacıyla kullanılır. İşletmenin sahip olduğu varlıkların (bina, makine, ekipman gibi) zaman içinde aşınma, yıpranma veya teknolojik gelişmelere bağlı olarak değer kaybetmesi nedeniyle mali tablolarda gösterilen gider kalemidir.
Daha basitleştirmek gerekirse, varlığın maliyetini, faydalı ömrü boyunca eşit veya farklı oranlarda parçalara ayırmak suretiyle her dönemde kârı azaltmaya yönelik muhasebe işlemidir. Aslında aktife kayıtlı mallar belirli süre içerisinde yok edilerek amortiye çıkarılmış olur. İktisatta ise varlıkların ekonomik ömrü boyunca değer kaybının, dönemsel olarak kârlardan düşülmesi işlemi olarak tanımlanır. Özetle amortisman sayesinde işletmeler, büyük bir ihtiyacın maliyetini küçük parçalara bölerek bütçelerini daha iyi yönetebilirler.
Türk vergi sisteminde önemli yeri bulunan amortisman başta 213 sayılı vergi usul kanunu olmak üzere, ticaret, kurumlar ve gelir vergisi kanunlarının da konularından biridir. Amortisman nedir örnek ile anlamak için diyelim ki şirketin, 100.000 TL’ye makine satın aldığını düşünebilirsiniz. Makinenin faydalı ömrü Maliye Bakanlığı’na göre 5 yıl ise şirket, doğrusal amortisman yöntemini kullanarak her yıl eşit miktarda amortisman ayırmaya karar verebilir. Amortisman hesaplarken işletme türü, varlıkların yıpranma oranları ve nedenleri göz önüne alınarak çeşitli yöntemler uygulanır.
Amortisman Şirketlere Zorunlu mu?
Amortisman ayrımı yapmak zorunlu değil. Ayrılmasa bile, varlığın ömrünü uzatmaz. Maliye Bakanlığı ise, amortisman ayrılmazsa o yılki hakkın kaybolacağını ve geriye dönük düzeltme yapılamayacağını belirtir.
Hangi Mallar Amortisman için Ayrılabilir?
Muhasebe dilinde genellikle “Amortismana Tabi İktisadi Kıymetler” şeklinde kısaltılarak “ATİK” adıyla kullanılır. VUK 313. maddeye göre işletmenize alabileceğiniz amortismana uygun mallar aşağıdaki gibidir:
- Gayrimenkul (Boş arsa ve araziler dahil edilmez)
- Gayrimenkul gibi değerlenen iktisadi kıymetler
- Makine-tesisat
- Taşıtlar
- Demirbaş, alet, ekipman
Kimler Amortisman Ayırabilir? Amortisman Şartları Nelerdir?
Gerçek ve tüzel kişilik işletmeleri amortisman hakkını kullanabilir. Bu gideri ayırma hakkı, genellikle işletme sahiplerinde veya adına hareket eden yetkililerde bulunur. VUK’a göre, amortisman uygularken emtianın sadece duran varlık olması yeterli değildir. Duran varlıkların amortismana tabi olabilmeleri için kanunda belirtilen aşağıdaki ek koşulları sağlaması gerekir:
- İşletme Envanterine Kayıtlı Olması:
VUK amortismanın; varlığın “aktife giriş” yılından itibaren başlaması gerektiğini söyler, ancak tam olarak açıklamaz. Böylece farklı yorumlara yol açan durumu; vergi denetçileri, aktife girişi “iktisadi kıymetin deftere kaydedilmesi, değerleme ve kullanıma hazır hale gelmesi” olarak görür. Yani, varlık kullanıma hazır olmadan amortismana başlanamaz. Ancak Danıştay, varlığın alınması ve kayda alınmasının yeterli olduğunu düşünür. Dolayısıyla öncelikle işletmenin envanterine kaydedilmiş olması gerekir. Bu, bilanço esası ile defter tutanların aktif hesabında, işletme hesabında ise demirbaş listesinde yer vermesi demektir.
2. Emtianın Geçen Zamanla Eskime, Yıpranma, Değer Kaybetmeye Uygunluğu:
VUK amortismana tabi varlıkların belirli özelliklere sahip olmasını şart koşar. Bu nedenle zamanla yıpranma, aşınma veya değer kaybetme riskini taşıması gerekir. Yani, işletmelerde kullanılan makineler, araç-gereçler gibi mallar, zaman içerisinde eskime ve değer kaybetme eğiliminde olduklarından amortismana tabidir. Örneğin, yeni teknolojiyle üretilen makinenin son modeli öncekinin değerini düşürebilir.
3. Bir Yıldan Uzun Süre Kullanılabilirliği:
İlgili aktife amortisman uygulamak isteyen işletmeler ürünün bir yıldan uzun süre kullanılabilir olduğuna dikkat etmelidir. Fiziksel olarak bir yıl boyunca sürekli kullanılması anlamına gelmez. Önemli olan, ekonomik ömrünün bu süreden uzun olmasıdır. Bir yıldan kısa süreli kullanım ömrü olan mallar, değerleri ne olursa olsun, ilgili vergi dönemi içerisinde doğrudan gider yazılır. Yani, amortismana tabi tutulmazlar. Örneğin, bir yıl kullanılabilen ofis malzemesi doğrudan gider yazılırken, bilgisayar gibi birkaç yıl kullanılabilecek ürünlere yönelik amortisman hesaplanır.
4. Maliyetinin Belirli Tutar Üzerinde Olması:
Maliye Bakanlığı her yıl sonraki sene amortisman uygulanabilecek mallar için değer belirlemesi yapar. KDV hariç rakamlar üzerinden belirlenen amortisman sınırı örneğin 2024’te 6900 TL’dir. Yani KDV hariç fiyatı 6.900 TL’nin üzerindeki bir malı satın almanız gerekir.
Amortisman Aylık mı Yıllık mı Hesaplanır?
Amortisman genellikle yıllık hesaplanıp kaydedilir. Malın amortismana tabi tutulmasında kullanmaya başlama şartı aranmaz. Aktife kaydedildiği yılın tamamı için amortisman ayrılır. Yani, yılın son günü aktifleştirilen ürüne bile tam bir yıllık amortisman hesaplanır.
Amortisman Süresi Nedir?
Amortisman süresi, varlığın ekonomik ömrünün, yani işletmeye faydalı olma süresinin tahminidir. Başka deyişle, maliyetinin amortisman yoluyla tamamen giderleştirilmesi için geçen süredir. Bu süreler Maliye Bakanlığı’na bağlı Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından belirlenir. Her malın yıl bazında ve normal amortisman oranı ile listelendiği GİB listesine bakarak aktifinize almak istediğiniz ürünlerin amortisman sürelerini öğrenebilirsiniz. Tam listeye ulaşmak bağlantıya tıklayın.
Amortisman Süresi Bitince Ne Olur?
Amortisman süresi bitince varlığın defter değeri teorik olarak sıfıra iner. Bu, ekonomik ömrünü tamamladığı ve artık hiçbir değer taşımadığı anlamına gelir. Amortisman süresi biten mal, genellikle defterlerden çıkarılıp gider yazılır. Bu, işletmenin kârını azaltıcı etkiye sahip olabilir. Hala kullanılabilir durumda olsa bile, değer kaybı devam edeceği için, yeni amortisman süresi belirlenebilir veya yeniden değerlendirilebilir.
Bazı durumlarda, amortisman süresi sonunda hala bir değeri kalabilir. Bu durumda, kalan değer defterde gösterilir veya satışı durumunda gelir olarak kaydedilir. Dolayısıyla hala kullanılabilir olup olmadığı kontrol edildikten sonra satışı veya hurdaya ayrılması gerekebilir. Yerine yenisi alınıp alınmayacağı değerlendirilmelidir.
Birikmiş Amortisman Nedir?
Varlığın amortisman giderinin yıllar içinde biriktiği toplam tutara karşılık gelir. Yani değerinin zamanla azalması nedeniyle, muhasebe kaydında gerçek değerinin altında gösterilmesini sağlayan hesaplama yöntemidir.
Hızlandırılmış Amortisman Nedir?
Azalan bakiyeler yöntemi olarak da adlandırılan yöntem; varlığın değerinin normal amortisman yöntemine kıyasla daha hızlı şekilde azaltılmasını sağlar. Böylece ekonomik ömrü boyunca ilk yıllarda yüksek, sonraki yıllarda ise daha düşük oranlarda amortisman ayrılabilir.
Kıst Amortisman Nedir?
Kıst amortisman, özellikle binek otomobillerde uygulanan özel amortisman yöntemidir. Varlık (genellikle binek otomobil) yılın ortasında işletmeye alındığında, o yıl için tam bir yıl değil, sadece işletmede kaldığı süre kadar amortisman ayrılır. Esasında muhasebedeki dönemsellik ilkesine uyan bu bu durum kıst uygulamasıdır. İşletmeler yılın herhangi bir tarihinde kurulabilir veya çeşitli faaliyetlerde bulunabilir. Bu durumda, işletmenin kuruluş tarihinden o yılın sonuna kadar olan süre, ilk hesap dönemi olarak kabul edilir. Muhasebedeki kısmi dönemlere “kıst hesap dönemi” denir.
İlginizi çekebilir:
Fevkalade Amortisman Nedir?
İşletmenin sahip olduğu varlıkların, doğal afet, kaza, olağanüstü olaylar gibi mücbir sebepler sonucu değer kaybetmesi durumunda, normal amortisman uygulamasının dışında, daha hızlı şekilde ayrılmasına imkan tanıyan yöntemdir. Yöntemi uygulamak için işletmenin vergi idaresinden izin alması gerekir.
Amortisman Önemi ve Avantajları
Amortisman yöntemleri işletmelerin finansal süreçlerinde önemli rol oynar. Aşağıdaki sonuçlar çıkarılabilir:
- Amortisman sayesinde, şirketlerin varlıklarının gerçek değerini yansıtan bilançolar hazırlanması mümkün olur.
- Amortisman giderleri, şirketin kârını doğrudan etkiler.
- Şirketler, varlıklarının ömrünü ve yenileme maliyetlerini tahmin edip gelecekteki yatırımlarını daha iyi planlayabilir.
Amortisman nedir, daha detaylı bilgi için 213 sayılı VUK 313-321. maddelerine bakabilirsiniz.
