Kazanç, gerçek kişi veya kuruluşun belirli süre içerisinde elde ettiği ekonomik değerin genel ifadesidir. Para, mal ve hizmet şeklinde olabilir. Başka deyişle kişinin veya şirketin yaptığı iş ve yatırımlar karşılığında elde ettiği geliri ifade eder. 193 sayılı gelir vergisi kanununa göre ticari, zirai ve serbest meslek faaliyetleri ile menkul ve gayrimenkul gelirlerin tamamı kazanç olarak değerlendirilir.
Hem Türkiye’de tam yerleşmiş hem de olmayanları ilgilendiren tam ve dar mükellefler gelirlerine istinaden vergisini ödemekle yükümlüdür. İşletmenizin gelir gider tespiti bu mevzuatta belirtilen şartlara bağlı olması dolayısıyla yazının konusunu başta ticari ve zirai kazanç olmak üzere tüm gelir çeşitleri oluşturuyor.
İçindekiler:
Ticari Kazanç Nedir?
Her sinai ve ticari faaliyet sonucu elde edilen gelirler ticari tipte gelir statüsünde değerlendirilir. Bir gerçek ve tüzel kişinin faaliyetleri sonucunda elde ettiği net kâr olarak tanımlanabilir. İşletmenin tüm gelirlerinden (satışlar, hizmetler vb.) tüm giderleri (malzeme maliyetleri, personel giderleri, vergiler vb.) düşüldükten sonra kalan kârdır. bir işletmenin başarısını ölçen en önemli finansal göstergelerden biridir.
| Bilanço esası | İşletme hesabı esası | Basit usul |
|---|---|---|
|
Öz sermayenin aynı hesap döneminin başı ve sonu arasındaki pozitif farkıdır. Sermayeden çıkarılan değerler farka ilave edilirken sermayeye eklenenler farktan çıkarılır. |
Bir takvim yılı içerisindeki giderler ve hasılatlar arasındaki pozitif farktır. Hasılat işletmeye giren ödemeler anlamına gelirken giderler ödenecek ve ödenen borçlardır. |
Bir hesap dönemindeki giderler, hasılat ile satılan hizmet/malın alış tutarları arasındaki pozitif farktır. |
Basit usul hakkında detaylı bilgi için “Basit Usul Vergi Nedir?” başlıklı yazıya göz atabilirsiniz.
İşletmelerin kârlılıklarını artırmak için maliyetlerini düşürmeye, gelirlerini artırmaya ve etkin finansal yönetim sistemi oluşturmaya çalışmaları önemlidir. Gerçek ve basit usulde ticari kazanç tespiti yapılmasının yanı sıra gerçek usuldeki tespitler işletme defteri ve bilanço esasına göre yapılır. Gelir vergisi kanununun 37. maddesine göre aşağıdakiler ticari gelir sayılır:
- Çakıl-kum üretim yerleri, kireç, taş ve maden ocakları ile tuğla-kiremit işletmeleri
- Kendi hesabına ve namına borsaya kayıtlı olarak hisse senedi ve tahvil alım satımı
- Hastane, özel okul gibi yerlerin işletilmesi
- İnşaat ile gayrimenkul alım satımı
- Satın alınan ve trampa yoluyla elde edilen arazilerin alınma tarihinden itibaren beş yıl içerisinde satılması
- Diş protezciliği
Ticari Kazançtan İndirilebilecek Giderler Nelerdir?
Safi gelirin tespitinde GVK 40. maddeye göre aşağıdaki giderler gelir vergisinden düşülebilir:
- Ticari gelirin kazanılıp elde edilmesi için gerekli olan harcamalar (Oto kiralama hizmeti veren firmalar haricinde binek otomobil kira masrafları aylık 2024 için 26.000 TL, ticari araç satın alımlarında ise ÖTV+KDV tutarının 690.000 TL’lik kısmına kadar)
- İşçi/çalışan/hizmetlilerin konakladığı yerler ve iş yerindeki yeme/içme, tedavi/ilaç, sigorta primleri, emekli aidatı, üniforma giyim giderleri
- İşle ilgili olmak şartıyla sözleşme/kanun/dava kararına istinaden ödenmesi zorunlu tazminat/ceza/zararlar
- İşle ilgili seyahat/konaklama harcamaları
- Kira/satın alma yoluyla işletmeye dahil olan araçların bakım giderleri
- İşletmeyle ilişkili arazi, belediye vergileri, harçlar, damga vb. ayni vergiler
- Vergi usul kanununda belirtilen amortisman giderleri (İşletmeye dahil edilen gayrimenkullerin ekonomik değerini artıran yalıtım, enerji tasarrufu gibi işlemlere ek olarak araç kiralama şirketleri dışındaki işletmelerin ÖTV/KDV haricindeki ilk satın almada 790.000 TL, ikinci el araç alımda amortismana tabi tutarı 1.500.000 TL’yi geçen tutarlara denk gelen kısmı)
- İşverenlerin sendikalara ödediği aidatlar (Aylık aidat tutarı günlük ve net işçi ücretini geçmiyorsa)
- İşverenlerin çalışanları adına ödedikleri bireysel emeklilik katkı payları (İndirilecek tutar, yıllık asgari ücret ile ödeme yapılan ayın ücretinin %15’ini aşmıyorsa)
- Fakirlere yardım için gıda yardımı faaliyetinde bulunan dernek/vakıflara yapılan gıda/temizlik/giyecek/yakacak yardım tutarları
- İŞ-KUR tarafından yapılan işçi eğitim programları kapsamında işverenlerin işçilere ödediği ücretler (Her işçiye ödenen tutar aylık asgari ücret değerinin yarısını aşmıyorsa)
Gider Kabul Edilmeyen Harcamalar Nelerdir?
GVK 41. maddeye istinaden aşağıdaki ödemeler gider kabul edilmez:
- İşletme sahibi, eş ile çocuklarının ticari hesaptan çektiği paralar/aldığı ayni değerler
- İşletme sahibi ve ailesine işletmeden ödenen ücret, ikramiye, aylık, tazminat, komisyon
- İşletmesine sermaye koyan kişinin bu paradan elde ettiği faiz kazancı
- Girişimci ve ailesinin cari hesap ve diğer alacakları üzerinden yürütülen faizler
- İşletme sahibi piyasadaki genel fiyat seviyesi (emsaller) ile uyuşmayan, daha düşük veya yüksek fiyatlarla mal/hizmet alım satımı yaparsa, bu fark işletmenin karından düşülmüş sayılır. Yani işletme, sanki emsallere uygun fiyatı ödemiş gibi kabul edilir.
- Teşebbüs sahibinin suçlarından doğan cezalar, vergi cezaları
- Her türlü tütün/alkol mamullerinin ilan/reklam giderleri
- Kiralık/işletmeye kayıtlı deniz ve hava araçları ile işletmenin konusuyla ilgili olmayanların amortismanları
- Yabancı kaynakları (yani borç parası) kullanan işletmeler, bu kaynakların kullanımından doğan maliyetleri (faiz, komisyon vb.) vergiden düşerken belli bir sınırlamaya tabi tutulurlar. Bu sınırlama, işletmenin kullandığı yabancı kaynakların toplam maliyetinin %10’unu geçmeyecek şekilde Cumhurbaşkanı tarafından belirlenir.
- Basın, radyo/televizyon kanalıyla yayınlanan işlemlerden kaynaklanan maddi/manevi tazminatlar
- Hakkında reklam yasağı bulunan yerlere verilen reklam giderleri
Zirai Kazanç Nedir?
GVK madde 52’ye göre deniz, göl, arazi gibi her türlü ekim, bakım, üretme yoluyla elde edilen bitki ve hayvansal ürünlerden kazanılan gelirler zirai gelir kapsamına girer. Zirai faaliyet kapsamı oldukça geniştir. Sadece toprak üzerinde yapılan üretim değil, aynı zamanda sera, özel tesislerde yapılan çiçek ve sebze yetiştiriciliği, arıcılık, ipek böcekçiliği gibi faaliyetler de zirai faaliyet olarak değerlendirilir.
Ticari tipteki gelir gibi kanunda belirtilen sınırların üzerindeki işletmeler gerçek usulde vergilendirilirken altındakiler basit usulde değerlendirilir. Gerçek ve götürü usulü zirai kazanç vergilendirmesi aşağıdaki tablodaki sınırlara göre yapılır:
Serbest Meslek Kazancı Nedir?
Sermayeden ziyade kişisel mesleki ve ilmi bilgiye dayanan serbest meslek faaliyetlerinden elde edilen gelirlerdir. Ticari mahiyette olmayan bu işler işverene bağlı olmadan kişi kendi hesabına faaliyetlerini sürdürür.
Diğer Kazanç ve İratlar Nedir?
Gelir Vergisi Kanunu’nda, ticari, ücret, serbest meslek kazancı, zirai, menkul sermaye iradı ve gayrimenkul sermaye iradı gibi ana gelir türlerinin dışında kalan, ancak çeşitli kaynaklardan elde edilen gelir ve iratları ifade eder. Düzenli iş veya meslekten elde edilen gelirler olmayıp, genellikle bir defalık veya ara sıra elde edilen gelirlerdir.
Arızi, değer artışı, mal/hizmetin karşılıksız olarak elde edilmesi durumunda ortaya çıkan gelir, tam mükellef kurumlara ait olan ve iki yıldan fazla süreyle elde tutulan hisse senetlerinin satışı, vergiden muaf esnafın belirli faaliyetlerinden elde ettiği gelirler bu gruba dahildir.
Arızi Kazanç Nedir?
Gelir Vergisi Kanunu’nda tanımlanan ve sürekliliği olmayan, bir defalık veya ara sıra yapılan faaliyetlerden elde edilen gelirlere verilen isimdir. Yani, düzenli olarak yaptığınız işiniz değil de, arada bir yaptığınız işten elde ettiğiniz gelir, arızi olarak kabul edilir. Düzenli gelirler gibi vergilendirilmesine rağmen hesaplama yöntemleri ve uygulanan vergi oranları farklılık gösterebilir. Belirli tutarın üzerindeki arızi gelirleri Gelir İdaresi Başkanlığı’na beyan etmek zorunludur. Örneğin normalde emlak işi yapmazken, sahip olduğunuz evi satarak elde ettiğiniz gelir arızidir.
